Dziecięce lęki są jednymi z najstraszniejszych, jakich można doświadczyć w całym życiu. Dzieci nie mają jeszcze ani aparatu pojęciowego, ani wystarczająco wielu doświadczeń, by radzić sobie z trudnymi emocjami. Jedną z metod, po które warto sięgać, by pomóc dziecku radzić sobie w problematycznych sytuacjach, są baśnie i bajki terapeutyczne. O tym, że czytanie dzieciom przynosi wiele korzyści, nie trzeba dziś już chyba nikogo przekonywać. Kiedy dziecko słucha czytania na głos, uczy się rozumienia tekstu i skupiania uwagi – to trudna i ważna umiejętność, szczególnie w dzisiejszych czasach, gdzie niemal każde dziecko jest przestymulowane. Słuchając czytania dzieci uczą się języka i wzbogacają swoje słownictwo, ponieważ język pisany w książkach jest nieco inny niż ten, którym posługujemy się na codzień. Czytając rozwijamy wyobraźnię i kreatywność dziecka, a warto wiedzieć, że niećwiczona kreatywność zanika. Dlatego tak ważne jest, aby systematycznie ją podsycać. No i nie należy zapominać o czystej przyjemności spędzania razem z dzieckiem czasu podczas poznawania przygód bohaterów książek. „Głośne czytanie rozbudowuje i ćwiczy pamięć. Warto dodatkowo po skończeniu czytania porozmawiać z dzieckiem: jaki bohater najbardziej mu się spodobał, co zapadło mu w pamięć. Pamiętajmy także, że czytając dziecku, zachęcamy je do samodzielnego czytania i sprawnego pisania, rozwijamy jego inteligencję, a przy okazji również swoją” – zwraca uwagę pedagog rodzinna Katarzyna Piekarczyk z organizacji Famiga. Nie sposób nie zauważyć, że czytając dziecku rodzic jest tylko dla niego, a to buduje więź i wspomaga inteligencję emocjonalną, co w przyszłości będzie skutkowało łatwiejszym znajdowaniem rozwiązań dla problemów. I wreszcie – czytanie na głos daje dziecku wytchnienie i relaks, bo przez chwilę może nic nie robić. Książki pobudzające kreatywność i spostrzegawczość Wszystkie książki rozwijają te umiejętności, a poniższe są szczególnie rekomendowane: „Kolory” H. Tullet, wyd. Babaryba; „Kto się schował” S. Onishi, wyd. Alfabet; „Co jest w środku” K. Zięba wyd. Multico; “Gabinet zoologii” K. Davies, wyd. Dwie siostry; “Płaszcz Józefa” S. Taback, wyd. Format; “O tych którzy się rozwijali” I. Chmielewska wyd. Media Rodzina; “Co!?” K. Lum, wyd. Tatarak. Bajki terapeutyczne Na rynku dostępna jest oferta bajek terapeutycznych, które skonstruowane są w taki sposób, by dziecku pomóc w rozwiązaniu jego problemów. Wyróżniamy trzy ich typy: relaksacyjne, psychoedukacyjne i psychoterapeutyczne. Agnieszka Jaszczyk i Beata Kochaniak, autorki „Czarodziejskiego pyłku, czyli metafory i bajki we wspomaganiu rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym” napisały: “konstrukcja bajki powinna zawierać elementy, które pozwolą dzieciom utożsamiać się z bohaterem opowiadania, a na zakończenie rozładować wszelkie powstałe napięcia, tak żeby się poczuł spokojne i bezpieczne”. Bajki terapeutyczne przede wszystkim oddziałują na wyobraźnię dziecka. Ich rolą jest eliminowanie lub zmniejszanie lęków dziecka – czytamy mu po to, aby pozbyło się tych lęków. Dzięki takim opowiadaniom dzieci dowiadują się, że mogą kontrolować swoje zachowania i modyfikować te nieadekwatne. Zwiększają przy tym świadomość istnienia i rozumienia różnych uczuć i emocji. „Przy pomocy opowiadanych historii pokazujemy dziecku pożądane zachowanie bohatera w trudnej sytuacji – historia opowiedziana jest w taki sposób, aby dziecko mogło go naśladować, mogło się z nim utożsamiać i wpływać na zmianę zachowań za pomocą wzmocnień pozytywnych i negatywnych” – wyjaśnia Katarzyna Piekarczyk. Bajki terapeutyczne adresowane są do dzieci w wieku od 4 do 9 lat. Często świat jest w nich pokazany z perspektywy dziecka, czasami występują z nich czarodziejskie postaci, ale ostatecznie to nie one i nie magia pozwalają rozwiązać trudne sytuacje, lecz bohaterowie, czyli dzieci lub zwierzęta, które wcielają się w różne role. Te wymyślone, ale oparte o realne historie opowieści pomagają dzieciom asymilować lek, smutek, zazdrość czy strach i sprawić, aby te uczucia stały się dla dziecka zrozumiałe. Bajki psychoedukacyjne Celem bajki psychoedukacyjnej jest wprowadzenie zmian w zachowaniu dziecka, rozszerzenie możliwego repertuaru zachowań. Jest w nich mowa o emocjach w taki sposób, aby rozwijały świadomość emocjonalną, uczyły rozpoznawać i nazywać emocje, tak by można sobie było w łagodny i naturalny sposób poradzić. Bohater bajki ma podobne problemy do tych, które przeżywa dziecko: nie chce mu się wstawać do szkoły, nie chce mu się chodzić do szkoły, boi się iść do dentysty, przeżywa rozstanie rodziców. Dziecko zdobywa więc doświadczenie i rozszerza swoją świadomość poprzez świat bajkowy, uczą go one zachowań w trudnej sytuacji. „Bajki najczęściej stosuje się w profilaktyce, aby przygotować dziecko na nową, trudną sytuację, np. wizytę w nowym miejscu. Starajmy się wybierać taką bajkę, która jest najbardziej zbliżona do sytuacji, w której znajduje się dziecko. Wykorzystywane w nich różnego rodzaju symbole, porównania, metafory, dają dziecku możliwość wybrania sobie tego rozwiązania, które w danym momencie jest mu potrzebne. Bajka psychoedukacyjna oswaja dziecko z nową sytuacją, przedstawia mu ją w taki sposób, aby stała się zrozumiała, racjonalizuje ją. To niezwykle istotne, bo pomaga dziecku odnaleźć się w trudnej sytuacji” – wyjaśnia pedagog. Maria Molicka w książce „Biblioterapia i bajkoterapia” wyjaśnia to tak: “W realnym życiu zbyt wiele się dzieje, relacje z innymi są niejasne, mają zbyt wiele uwarunkowań, implikacji, często też towarzyszą im emocje. Inaczej niż w świecie książki, bo tam łatwiej zrozumieć innych, a także odnaleźć siebie, czyli odkryć, zinterpretować i konstruować. Tam bez pośpiechu można znaleźć to, czego od wieków poszukują ludzie, czyli sensu wydarzeń, życia, także – może przede wszystkim – własnego. Inaczej ujmując, postaci świata książkowego pomagają odpowiedzieć na pytania, kim chcę być, dokąd zmierzam, jakim chcę być człowiekiem”. Książki zawierające techniki relaksacyjne i uważności: “ Jesteś kimś wyjątkowym. Relaksacje dla dzieci” M. Broda wyd. Mamania; “Jesteś kimś wyjątkowym. Relaksacje dla (nieco) starszych dzieci” M. Broda, wyd. Mamania; “Wyobrażanki. Ćwiczenia relaksacyjne dla dzieci” A. Olejnik wyd. Zielona Sowa; “Moja supermoc” wyd. CoJaNaTo?; „Uważność i spokój żabki” E. Snel, wyd. CoJaNaTo?. (Zbyt) trudne emocje Emocje, choć naturalne, bo wynikają z naszych potrzeb, nie dla każdego są zrozumiałe i łatwe do zidentyfikowania. Niektórym ciężko jest o nich mówić, wyjaśnić, zrozumieć. To dzieciństwo jest tym bezcennym czasem, kiedy uczymy się je rozróżniać, nazywać i wyrażać je w bezpieczny dla siebie i innych sposób. To szczególnie trudne dla dzieci, dlatego tak ważne jest, aby pomagać im w radzeniu sobie z emocjami poprzez rozróżnianie i nazywanie ich oraz konstruktywne wyrażanie emocji. Poniżej lista propozycji przedstawiona przez Katarzynę Piekarczyk z organizacji Famiga. Książki i bajki o emocjach “12 ważnych w emocji. polscy autorzy o tym co czujemy”, praca zbiorowa, wyd. Centrum Edukacji Dziecięcej; “ Bajkoterapia czyli bajki-pomagajki dla małych i dużych”, praca zbiorowa, wyd. Nasza księgarnia; „Ciekawy świat emocji. Zadania z naklejkami”, wyd. Zielona Sowa; “Bajka jak lekarstwo” A. Chamera-Nowak, K. Ippoldt, wyd. SBP; “ Kolorowy potwór” A. Lleans, wyd. Mamania; “ Co robią uczucia” T. Oziewicz, A. Zając, wyd. Dwie Siostry; “Grzeczna” G. Dahle, S. Nyhus, wyd. Ene Due Rabe; “Uczucia Alicji” M. Wierzchowski, wyd. Mando; “Self-regulation. Szkolne wyzwania” Wyd. Znak; „Kiedy nadchodzi smutek” E. Eland, wyd. Mamania; “Szym Pansik ma zły humor” S. Lang, wyd. Papilon; “ Włosy mamy” G. Dahle, S. Nyhus, wyd. EneDueRabe; “Po co się złościć” E. Zubrzycka , wyd. GWP Elżbieta Zubrzycka. Wiara w siebie pomaga w życiu Wiele dzieci ma problemy z poczuciem własnej wartości. A kiedy tak się dzieje, są smutne i nieszczęśliwe, a w ich życiu dochodzi do wielu trudnych sytuacji. „Łatwo się poddają albo w ogóle nie podejmują wyzwań, wstydzą się wyrażać własne zdanie. Nie wierzą w to, że ktoś może je lubić lub kochać, przez to często wchodzą w rolę ofiary, pozwalają się innym źle traktować, nie bronią się przed naruszeniem przez kogoś swoich granic. Takie dzieci idealizują innych, a jednocześnie deprecjonują siebie, nie lubią się wyróżniać, starają się raczej stać z boku, być niezauważalne. Niszczą dobre relacje i odrzucają szczęście, ponieważ uważają, że na nie nie zasługują. Potem często mają poczucie, że porażka to jedyne, co może je w życiu spotkać się i z czasem sfrustrowane zaczynają przejawiać agresywne zachowania, są podatne na zaburzenia odżywiania, samookaleczenia, stany lękowe i depresję” – pisze Margot Suderland w książce “Niska samoocena u dzieci”. Dlatego warto uczyć dziecko, że akceptacja siebie to poczucie, że jest się wartościowym takim, jakim się jest. Pomóc mogą w tym książki. Oto kilka propozycji: “ Jesteś ważny, Pinku”, U. Młodnicka, A. Waligóra, wyd. Sensus; “Wielka księga super mocy” S. Isern, R. Bonilla, wyd. Mamania; “Mysz, która chciała być lwem” Wyd. Zielona Sowa; “12 ważnych opowieści. Polscy autorzy o wartościach” oprac. Zbiorowe, wyd. Papilon; “Jesteś kimś wyjątkowym” M. Broda wyd. Mamania; “Tuli- pucho- kłaczek” B. Alemagna, wyd. Wytwórnia; “Opowieści dla dzieci, które chcą uwierzyć w siebie” A. Rovira, wyd. Czarna Owca ; “Może” K. Yamada, wyd. Levyz. Dziecięca przyjaźń W uporaniu się z emocjami i budowaniu własnej wartości niezwykle ważna rolę odgrywa przyjaźń. Jednak jej rozumienie przez młodsze dzieci jest uzależnione od poziomu emocjonalnego i poznawczego, na którym dziecko znajduje się w danym momencie. „W książkach temat przyjaźni często przedstawiony jest jako relacja między zwierzątkami lub dzieckiem i zwierzęciem, bo dziecku najlepiej jest zrozumieć pojęcie przyjaźni na konkretnych przykładach. Warto podsuwać im książeczki, które w przystępny sposób wyjaśniają pojęciach, które ciężko wytłumaczyć i zobrazować” – mówi ekspertka. Książki o przyjaźni: “Przyjaźń. Opowiastki dla dzieci” L. Bormans, wyd. Papilon; “ Mój przyjaciel Szymon” K. Crowther, wyd. Ene due rabe; „Ignatek szuka przyjaciela” P. Pawlak wyd. Nasza księgarnia; “ Mały żółty i Mały niebieski” L. Lionni, wyd. Babaryba; “ Mały rybi król” C. Manchego, wyd. Cojanato; “Wilk który się zgubił” R. Bright, J. Field, wyd. Zielona Sowa. Książki o miłości: “ Zakochana Akiko” Antoine Guilloppe, wyd. Muchomor; “ Jakiego koloru są buziaki” R. Bonilla, wyd. Tadam; “ Miłość” A. Desbordes, wyd. Entliczek. Śmierć w życiu dziecka Kolejnym trudnym do wyjaśnienia dziecku tematem jest śmierć. Nadal w wielu rodzinach to temat, rzadko mówi się o nim wprost. „Przez to, że śmierć została wykluczona z naszych domów, ciało od razu wywożone jest do kostnicy i nie rozmawiamy o niej głośno – dzieci nie mają o niej pojęcia” – zauważa Katarzyna Piekarczyk. Dla małych dzieci bardzo ważne są okoliczności, które towarzyszą śmierci: smutek, ciemne ubrania, ceremonia pogrzebu. Są tym zaciekawione i nie powinniśmy im tej ciekawości zabraniać. Kiedy są nieco starsze często nie potrafią pokazać swojego żalu. Mogą wtedy zamykać się w sobie i na własną rękę próbować uporać się ze swoim smutkiem i rozpaczą. „Dla dorosłych to powinien być znak, żeby ten smutek musimy nazwać, wydobyć go i pomóc mu się z tym smutkiem uporać” – uważa specjalistka i która poleca, by sięgać do książek, które poruszają tę tematykę: “Serce w butelce” O. Jeffers, wyd. Tekturka; “Pan Stanisław odlatuje” J. Bednarek, P. Pawlak wyd. Nasza księgarnia; “Czy ten smutek kiedyś minie” D. Geisler, wyd. Jedność; “ Żegnaj panie Muffinie” U. Nilsson, A. Clara-Tildholm, wyd. Ene due rabe; “Niezłe ziółko” B. Kosmowska, wyd. Literatura. Lęk i strach u dzieci Dziecięcego lęku nie wolno bagatelizować i deprecjonować, a tym bardziej wyśmiewać. Jest on naturalną reakcją na niebezpieczne i zagrażające sytuacje. Lęk może ujawniać się w różnych sytuacjach (np. lęk przed rozstaniem z rodzicami), czasem może wręcz przybierać formę fobii (np. arachnofobia, nyktofobia) lub zaburzeń lękowych. Ważne jest, żeby tego nie ignorować i w żadnym wypadku nie stosować terapii szokowej. Pomaga mądre wsparcie, racjonalizowanie i wyjaśnianie dzieciom na spokojnie tego, z czym się mierzą. I znowu z pomocą przychodzą książki: “ Billy i potwór” B. Stenberg, M. Lepp, wyd. EneDueRabe; “ Laszlo boi się ciemności” L. Snicket, wyd. Filia; “ Pazurzak” M del Mazo, wyd. Tako; “ Księga cieni”, P. Meesukhon, wyd. Cykada. Czytając dziecku zaspokajamy jego potrzeby emocjonalne, wspieramy jego rozwój, a przy tym dajemy mu radość i cudowne wspomnienia. Doceńmy ten sposób wspólnego spędzania czasu. Nie zapominajmy, że czytanie buduje też więź między rodzicem i dzieckiem, a to jedna z najważniejszych potrzeb rozwojowych dziecka i silny fundament na przyszłe życie. Monika Wysocka, Źródło: Webinar pt. Bajki terapeutyczne magister zorganizowany 27 grudnia 2021 przez ośrodek zajęć pozaszkolnych Famiga Źródło informacji: Serwis Zdrowie fot. ilust.